Cát sâm: Thảo dược thanh nhiá»t, nhuáºn phế vùng Äá»i núi
Cát sâm là những cây thân gá» nhá», má»c hoang dại á» những vùng Äá»i núi cá»§a nhiá»u tá»nh miá»n Bắc nưá»c ta. Cát sâm ÄÆ°á»£c dùng Äá» bá» mát, chá»ng suy nhược, kém Än, ho nhiá»u Äá»m, sá»t vá» chiá»u, bà Äái, nhức Äầu (Rá» sắc hoặc tán bá»t uá»ng).
Tìm hiá»u chung
Tên gá»i, danh pháp
Tên Tiếng Viá»t: Cát sâm.
Tên gá»i khác: Sâm nam; Sâm chèo mèo; Sâm trâu; Sâm chuá»t; Sâm sắn; Nam sâm; Cát muá»n; SÆ¡n liên ngẫu; Ngưu Äại lá»±c; Äại lá»±c thá»±; Kim chung; Äảo Äiếu kim chung; Äá»c cưá»c láºp; Hang chá»n.
Tên khoa há»c: Millettia speciosa Champ. ex Benth.
Há»: Fabaceae (Äáºu).
Äặc Äiá»m tá»± nhiên
Cát sâm là cây nhá», thân gá», cà nh non có nhiá»u lông má»m. Lá kép lông chim, má»c so le, có cuá»ng dà i phá»§ Äầy lông, lá chét 7 – 13, thưá»ng là 11, hình mÅ©i mác thuôn hoặc bầu dục.
Cụm hoa táºn cùng thà nh chùy, có lông, dà i 10 – 20 cm; hoa rất nhiá»u, mà u trắng ngà , lá bắc dạng lá, dà i có rÄng tam giác, mặt ngoà i phá»§ Äầy lông; trà ng hoa nhẵn á» mặt ngoà i, cánh cá» rá»ng. Quả phá»§ Äầy lông má»m, thắt lại á» các hạt; hạt 4 – 6 có vá» khá dà y mà u Äen. Mùa hoa quả: Tháng 7 – 12.
Rá» cá»§ hình trụ Äá»u hay hai Äầu thuôn nhá», ÄÆ°á»£c cắt thà nh Äoạn dà i 5 cm Äến 15 cm, ÄÆ°á»ng kÃnh 1 cm Äến 4 cm, có khi bá» dá»c thà nh từng miếng. Mặt ngoà i mà u và ng nhạt Äến và ng nâu, có nhiá»u vết nhÄn dá»c và rãnh ngang. Mặt cắt ngang mà u trắng ngà , nhiá»u bá»t, có những tia ruá»t như hình nan hoa bánh xe.
Phân bá», thu hái, chế biến
Cát sâm má»c hoang dại á» những vùng Äá»i núi cá»§a nhiá»u tá»nh miá»n Bắc nưá»c ta, như Bắc Ninh, Bắc Giang, VÄ©nh Phúc, Phú Thá», Hà Tây, Hòa Bình.
Chế biến: Má»t sá» nÆ¡i trá»ng Äá» lấy cá»§ là m thuá»c. Rá» cá»§ Äà o á» những cây Äã trá»ng ÄÆ°á»£c hÆ¡n má»t nÄm, và o thu Äông, rá»a sạch, thái má»ng, phÆ¡i hay sấy khô. Không phải chế biến gì khác, hoặc tẩm nưá»c gừng hoặc nưá»c máºt rá»i sao và ng.
Bá» pháºn sá» dụng
Ngưá»i ta thưá»ng dùng thân rá» (rá» cá»§), cá»§ trá»ng 1 nÄm, khô ngoà i vá», trong trắng có Ãt xÆ¡, nhiá»u bá»t thì tá»t. Không dùng thứ trên má»t nÄm, nhiá»u xÆ¡, Ãt bá»t.
Thà nh phần hoá há»c
Cát sâm chứa tinh bá»t và alcaloid.
Công dụng
Theo y há»c cá» truyá»n
Theo Äông y, cát sâm có vá» ngá»t, tÃnh bình, và o hai kinh phế và tỳ. Tác dụng:
-
Thuá»c bá» mát, thưá»ng dùng trong những trưá»ng hợp suy nhược, ho, sá»t khát nưá»c, nhức Äầu, tiá»u tiá»n khó khÄn, dùng riêng hay phá»i hợp vá»i nhiá»u vá» thuá»c khác dưá»i dạng sắc.
-
Äau nhức thấp khá»p, Äau lưng, viêm gan mãn tÃnh, ho.
Theo y há»c hiá»n Äại
Cát sâm có công dụng giúp lợi tiá»u.
Liá»u dùng & cách dùng
Thuá»c bá» mát, thưá»ng dùng trong những trưá»ng hợp suy nhược, ho, sá»t khát nưá»c, nhức Äầu, tiá»u tiá»n khó khÄn, dùng riêng hay phá»i hợp vá»i nhiá»u vá» thuá»c khác dưá»i dạng sắc. Má»i ngà y dùng 10 – 20 g, có thá» dùng tá»i 40 g.
Äau nhức thấp khá»p, Äau lưng, viêm gan mãn tÃnh, ho. Ngà y uá»ng 40 – 80 g dưá»i dạng thuá»c sắc.
Cách bà o chế: (Theo kinh nghiá»m Viá»t Nam)
Äà o cá»§ vá» rá»a sạch, thái lát hoặc chẻ Äôi ra phÆ¡i khô. Khi dùng thứ thái lát khô rá»i thì dùng sá»ng hoặc tẩm nưá»c gừng, hoặc tẩm máºt sao qua dùng. Thứ chẻ Äôi khi dùng rá»a qua nưá»c (nếu cần) á»§ cho má»m thấu, thái lát phÆ¡i khô, dùng sá»ng hoặc dùng chÃn như trên.
Bà i thuá»c kinh nghiá»m
Thuá»c bá» dùng cho những ngưá»i yếu, ho, sá»t khát nưá»c
Chuẩn bá»: Cát sâm 12 g, mạch môn 12 g, thiên môn 8 g, vá» rá» dâu 8 g, nưá»c 400 ml.
Thá»±c hiá»n: Sắc còn 200 ml chia ba lần uá»ng trong ngà y.
Thuá»c chữa sá»t, khát nưá»c
Chuẩn bá»: Cát sâm 12 g, cát cÄn 12 g, cam thảo 4 g, nưá»c 400 ml.
Thá»±c hiá»n: Sắc còn 200 ml. Chia ba lần uá»ng trong ngà y.
Thuá»c chữa kém Än, suy nhược cÆ¡ thá»
Chuẩn bá»: Cát sâm tẩm nưá»c gừng sao và ng.
Thá»±c hiá»n: Ngà y 30 g sắc uá»ng.
Lưu ý
Không dùng chung vá»i Lê lô; Äang nôn má»a, á»a chảy do lạnh, không phải âm hư, phá»i rảo, không nên dùng.
Cát sâm là loà i cây gia vá» Äang phá» biến á» nhiá»u nÆ¡i. Tuy có nguá»n gá»c từ thiên nhiên nhưng Cát sâm có chá» Äá»nh, chá»ng chá» Äá»nh và tác dụng phụ. Quý bạn Äá»c và ngưá»i thân không nên tá»± ý sá» dụng hoặc nghe theo bà i thuá»c kinh nghiá»m. Quý bạn Äá»c hãy Äến bác sÄ© Äá» hiá»u rõ tình trạng cÆ¡ thá» và tham vấn ý kiến. Hãy chia sẻ bà i viết nếu thấy hữu Ãch. Chúng tôi mong muá»n nháºn ÄÆ°á»£c phản há»i cÅ©ng như sá»± quan tâm cá»§a quý bạn Äá»c á» bà i viết khác.


